Ziołolecznictwo - terapia ziołami

zioła

Ziołolecznictwo to jeden z najstarszych sposobów terapii. Uzdrawiające właściwości ziół znane są już od czasów paleolitu, a najstarszym dokumentem pisanym zawierającym opis leczenia roślinami jest księga Pent-Sao pochodząca ze starożytnych Chin. Ziołolecznictwo jest obecne w medycynie tradycyjnej ludów wszystkich kultur, także i polskiej.

Większość z nas zdaje sobie sprawę ze zdrowotnych właściwości ziół i prawdopodobnie stosowała je w codziennej praktyce, wspomagając się roślinnymi recepturami stosując, np. lipą na przeziębienie. Zioła to w wielu przypadkach doskonała alternatywa lub uzupełnienie dla "gotowych" leków i suplementów. Zioła są tańsze (a jeśli zbieramy sami to praktycznie darmowe), nie mają efektów ubocznych i są lepiej przyswajalne przez organizm. Gotowe leki syntetyczne zawierają najczęściej jeden, wyekstrahowany z rośliny składnik, usuwając inne, które chociaż pozornie mało ważne, to jednak mają liczne dobroczynne właściwości, często przyspieszając lub zwiększając wchłanianie składnika zasadniczego (np. witamina C występuje w roślinach razem z flawonoidami, które przedłużają i wzmacniają jej działanie).

Przy tym warto pamiętać, że choć zioła są na ogół są bezpieczne, przed ich włączeniem do leczenia najlepiej skonsultować się z lekarzem, zwłaszcza, gdy chcemy je zażywać razem z lekami na zaparcia, uspokajającymi, moczopędnymi, przeciwzakrzepowymi lub przeciwnadciśnieniowymi.

Źródłem pozyskiwania ziół mogą być apteki, sklepy zielarskie - zioła w postaci suszu lub preparatów to kilkuzłotowy wydatek - albo można je zbierać samemu. W tym drugim wypadku konieczna jest jednak ich dobra znajomość, przyda się też atlas roślin. Większość ziół występujących w Polsce nie jest groźna dla zdrowia, jednak zdarzają się też trujące, np. wilczomlecz albo barszcz Sosnkowskiego. Warto zastosować zasadę jak w przypadku zbierania grzybów: "mam 1 procent wątpliwości - nie ruszam."

Zbieramy zioła

Suszone zioła można bez problemu kupić w sklepie zielarskim, czy nawet zwykłym sklepie spożywczym, np. pod postacią mieszanek. Jednakże jeśli zależy nam na świeżym surowcu, musimy na poszukiwania udać się samemu. Jak się do tego zabrać? Spontaniczny wypad na łąkę z łopatką w garści niekoniecznie jest najlepszym pomysłem. Każda roślina ma swój czas i miejsce, w którym można ją zbierać. Czas ma bardzo istotne znaczenie i chodzi tu zarówno o porę roku, jak i dnia, gdyż stężenie substancji leczniczych w roślinach zmienia się w zależności od czasu.

Każda część rośliny powinna być zbierana o określonej porze:

  • ziele (nadziemna część rośliny) najlepiej zbierać tuż przed kwitnieniem
  • podobnie liście
  • kwiat i kwiatostan powinno zbierać się w początkowym okresie kwitnienia
  • owoce - tuż po tym, kiedy staną się dojrzałe
  • kora - wiosną lub jesienią
  • tak samo korzenie i kłącza
  • pączki - wczesną wiosną
  • igły - zimą

Najodpowiedniejsza na zbiory pora dnia to przedpołudnie i wczesne popołudnie. Pogoda powinna być słoneczna, sucha - wilgoć powoduje, że zebrane surowce trudniej wysuszyć.

Miejsce

Rośliny, które będziemy zbierać, powinny być pozbawione szkodliwych substancji, a więc zbieranie ich w miejscach narażonych na zanieczyszczenia jest absolutnie zakazane. Ścieki, wysypiska, ruchliwe szosy, nawożone sztucznie ogródki czy pola, zakłady przemysłowe powodują skażenie i nie można pozyskiwać ziół w ich pobliżu (w przypadku szos za bezpieczną uważa się odległość dopiero 150 m). Z oczywistych względów nie można też zbierać roślin w rezerwatach przyrody, parkach narodowych czy w obszarach chronionych (np. na wydmach).

Każda roślina ma swoje miejsce występowania, które warto ustalić, zanim wybierzemy się na zbiory. Część lubi otwarte, nasłonecznione łąki, inne wolą cień, każde ma też swoje preferencje co do rodzaju gleby. Pomóc może atlas roślin lub też nasza własna pamięć - w czasie spacerów warto rozglądać się za znanymi nam ziołami.

Sprzęt

Na wyprawę po rośliny trzeba wybrać się z odpowiednim sprzętem. Potrzebny nam będzie nóż lub nożyczki, sekator i widły (do wykopywania korzeni). Zebrany surowiec transportujemy tak, aby się nie zaparzył, musimy więc zaopatrzyć się w torby z przewiewnego, przepuszczającego powietrze materiału (do tego celu nadają się np. popularne torby ekologiczne). Przydadzą się też rękawice ogrodowe, kapelusz i ubranie z długimi rękawami i nogawkami w celu ochrony przed kleszczami i słońcem.

Kiedy jesteśmy gotowi, pora przystąpić do zbioru. Tu trzeba zachować staranność - wybieramy zawsze surowiec najwyższej jakości, nie uszkodzony przez owady, bez plam i przebarwień. Zioła ścinamy nożem lub nożyczkami, korę nacinamy i podważamy ostrożnie nożem, korzenie i kłącza wykopujemy widłami. Zebrane rośliny starannie układamy w posiadanych torbach lub koszach, uważając, zeby nie uległy uszkodzeniu.

Domowa zielarnia - jak suszyć i przechowywać zioła

Zebrane przez nas zioła od razu po przyniesieniu trzeba wysuszyć. Jeśli surowce są zanieczyszczone ziemią, przed suszeniem musimy je szybko umyć pod bieżącą wodą, korzeń i kłącza dodatkowo pokroić na drobne kawałki. Na suszarnię ziół najbardziej nadaje się miejsce przewiewne, ale zacienione - najlepiej, jeśli dysponujemy strychem, panujące tam warunki w połączeniu z wysoką temperaturą są wręcz idealne. Jeśli nie mamy takiego pomieszczenia, można wygospodarować kąt w pokoju (w łazience jest zbyt wilgotno, a w kuchni zioła nasiąkną zapachami, które zniwelują ich dobroczynne właściwości, dlatego umieszczanie tam pęków roślin może mieć znaczenie wyłącznie dekoracyjne). Do suszenia rozkładamy czysty, niezadrukowany papier - gazeta nie będzie przydatna, gdyż chemikalia z farby drukarskiej mogą przesiąknąć do suszonego surowca. Dobrym pomysłem jest również skonstruowanie specjalnych stojaków do suszenia ziół: na prostokątnej, dosyć dużej drewnianej ramie rozciągamy siatkę z włókien naturalnych lub syntetycznych, nigdy metalową (może ulec korozji). Dobrze sprawdzą się stare firanki. Gotowe ramy ustawiamy na stojakach lub wsuwamy w regał na miejsce półek.

Część surowca np. owoce da się suszyć w piekarniku. Temperatura nie może być zbyt wysoka - ok. 75 C, przy suszeniu zostawiamy otwarte drzwiczki.

Zebrane zioła rozkładamy cienką warstwą, uważając, żeby nie uszkodzić ich delikatnych części. Koniecznie musimy przy każdym umieścić kartkę z nazwą rośliny, rodzajem surowca i datą zbioru. Zioła, które w trakcie suszenia ulegną uszkodzeniu (zgniją) musimy bezwzględnie wyrzucić. Po wysuszeniu (poznajemy je po tym, że roślinę da się złamać z suchym trzaskiem) gotowy surowiec umieszczamy w szczelnie zamkniętych pojemnikach i etykietujemy je, umieszczajac nazwę i datę zbioru. Zioła możemy przechowywać tylko przez określony czas - w przypadku korzeni, kory, kłączy i owoców wynosi on 3 lata, resztę przez dwa lata.

Jeśli chcemy przechowywać świeże zioła, możemy włożyć je do plastikowych woreczków i przechowywać w dolnej części lodówki. Zioła przechowywane w ten sposób mają kilkudniowy termin przydatności do spożycia. Pamiętajmy, że zamrażanie niszczy cenne właściwości roślin, i możemy je stosować tylko wtedy, gdy mają służyć w celu stricte kulinarnym.

Ogródek ziołowy

Jeśli dysponujemy własnym kawałkiem ziemi, to możemy mieć lecznicze zioła stale pod ręką, zakładając tam ogródek ziołowy. Najlepiej na ten cel przeznaczyć osłonięte, dobrze nasłonecznione miejsce - wiele roślin leczniczych pochodzi z klimatu cieplejszego niż nasz. Najlepsze są przepuszczalne gleby próchniczne, gleby gliniaste i ilaste trzeba poprawić poprzez dodanie piasku lub obornika, gleby zbyt piaszczyste nawieźć kompostem lub obornikiem.

Grządki nie muszą być zbyt duże - powierzchnia 1m x 1m na każdy rodzaj ziół w zupełności wystarczy. Musimy je rozplanować tak, aby dostęp do każdej z nich był łatwy, najlepiej poprzedzielać je ścieżkami o szerokości 50 cm, co dodatkowo utrudni rozrastanie się bardziej ekspansywnym gatunkom.

Co może znaleźć się w naszym ogródku? Mogą to być zarówno rośliny używane przede wszystkim jako przyprawy - jak majeranek ogrodowy, kminek zwyczajny, tymianek właściwy czy bazylia pospolita - ale także typowo lecznicze (np. melisa lekarska, szałwia lekarska, rumianek pospolity). Przy planowaniu ogródka pamiętajmy o tym, że niektóre z roślin nie tolerują sąsiedztwa innych (np. ruty zwyczajnej nie możemy umieścić obok bazylii czy majeranku). Nasiona części gatunków możemy wysiać bezpośrednio do gruntu, te bardziej ciepłolubne (jak bazylia) musimy uprawiać z rozsady.
Sposoby stosowania ziół

Najbardziej znana i najpopularniejsza forma stosowania ziół to napar. Możemy wykonywać go zarówno z samodzielnie zebranych ziół jak i tych kupionych w aptece. Dwie - trzy łyżki surowca zalewamy wrzącą wodą, parzymy pod przykryciem 20 min., a następnie odcedzamy. Ten sposób niestety nie sprawdzi się w przypadku wszystkich ziół: część z nich tylko z trudem poddaje się ekstrakcji - są to rośliny o wysokiej zawartości krzemionki (np. skrzyp), ale także kora, korzenie czy grube nasiona. Wówczas musimy sporządzić odwar. Zalewamy surowiec wodą i gotujemy (10 - 30 minut), a następnie odstawiamy na ok. 30 min pod przykryciem i przecedzamy. Jeśli dane zioła tracą składniki w wysokiej temperaturze, koniecznie trzeba przyrządzić macerat, czyli wyciąg na zimno. Surowiec zalewamy zimną wodą o odstawiamy na ok. 12 godzin, po przecedzeniu można pić. Duże znaczenie ma wybór naczynia do naparów, odwarów i maceratów - może to być naczynie szklane, porcelanowe lub emaliowane, nigdy miedziane, aluminiowe albo niklowane.

Oprócz tych podstawowych sposobów możemy sporządzić bardziej skomplikowane leki ziołowe. Bardzo skuteczny będzie sposób stosowany przez nasze prababcie, czyli nalewka. Suchy surowiec zalewamy alkoholem (dobrze nadaje się czysta wódka) w proporcji 1:5 i odstawiamy na 2 - 3 tygodnie. Po tym okresie nalewkę filtrujemy i przelewamy do szczelnie zamkniętych butelek z ciemnego szkła. Tak uzyskany lek możemy stosować zarówno zewnętrznie, jak i wewnętrznie, pamiętając jednak, aby ją poprzednio rozcieńczyć. Zamiast nalewki używając jako bazy wysokoprocentowego alkoholu, możemy sporządzić tzw. intrakt. Różnica polega na tym, że surowiec powinien być świeży. Rozdrobnione rośliny zalewamy alkoholem podgrzanym do temperatury 80 C, a następnie odstawiamy na dwa tygodnie. Później postępujemy jak w przypadku nalewki.

Ze świeżych roślin możemy również przy pomocy sokowirówki uzyskiwać soki - pełne cennych substancji odżywczych. Niestety, zioła w tej formie szybko tracą swoje cenne właściwości, dlatego sok najlepiej zrobić tuż przed podaniem.

Z ziół możemy sporządzać także tzw. octy lecznicze. Suche lub świeże zioła zalewamy octem spożywczym w proporcji 1:1 i macerujemy 2 - 3 tygodnie. Tak sporządzone preparaty mają głównie zastosowanie zewnętrzne, kosmetyczne i jako przyprawy, natomiast wewnętrznie można je stosować dopiero po rozcieńczeniu z wodą w proporcji 1:2.

Bardzo skuteczne w działaniu są oleje ziołowe, które sporządzamy, zalewając świeże rośliny gorącym olejem (oliwą, olejem makowym, sojowym, winogronowym, itp.) w proporcji 1:1. Mieszankę umieszczamy w szczelnie zamkniętym słoju, który otulamy grubym kocem i odstawiamy na dobę. Następnie umieszczamy słój w ciemnym, dosyć ciepłym pomieszczeniu (ok. 20 C), a po 2 tygodniach słój otwieramy, filtrujemy zawartość i zlewamy olej do butelek. Należy je przechowywać w ciemności, w niskiej temperaturze.

Maście to już trochę wyższy stopień zaawansowania. Do ich zrobienia potrzebujemy ziół w postaci suszonej, bardzo dobrze rozdrobnionych (przed wsypaniem do moździerza można je utrzeć w młynku do kawy), odrobiny "rozpuszczalnika" w postaci wody, alkoholu lub oleju i bazy - tłuszczu (lanoliny, wazeliny, parafiny lub smalcu). Suche składniki maści ucieramy w moździerzu, a następnie zwilżamy je paroma kroplami rozpuszczalnika. Potem stopniowo dodajemy bazę, ciągle ucierając, aż powstaje jednolita masa, którą przekładamy do szczelnie zamkniętego pojemniczka i przechowujemy w chłodnym miejscu.

Twoje rabaty
Logo programu

Jesteś miłośnikiem zakupów z rabatem?

Dołącz do klubu rabatowego “I love Helfy”!

Rób zakupy, dziel się opiniami,
udzielaj się na forum
i zyskuj zniżki

Jeśli masz konto na Helfy.pl, Twój program rabatowy już działa!

Dowiedz się więcej lub już teraz Załóż konto

Społeczność Helfy

Społeczność Helfy

Blog Helfy.pl Twitter Helfy.pl Pinterest Helfy.pl Instagram Helfy.pl